Over de PISA-cijfers is al heel wat inkt gevloeid. Ze zijn dramatisch, maar tonen vooral de stilzwijgende erosie van het zelfstandig denken. Vlaanderen behoort voor wetenschappen en wiskunde nog altijd tot de Europese kopgroep, maar onze prestaties kalven af. Bijna drie op de tien vijftienjarigen halen het basisniveau voor lezen niet. In het bso zijn dat er drie op de vier. Vlaamse leerlingen tonen bovendien minder nieuwsgierigheid en doorzettingsvermogen dan gemiddeld in de OESO. Het enorm onderbelichte alarmsignaal is niet dat anderen ons voorbijsteken, maar dat we minder graag kennis en kunde opdoen.

De reflexen zijn voorspelbaar. We wijzen naar het lerarentekort, migratie, smartphones en artificiële intelligentie. Terecht. Maar daaronder ligt een ongemakkelijker probleem: een Belgische cultuur van ‘goed genoeg’. Een cultuur waarin we sluipende domheid niet alleen toestaan, maar verwelkomen. Ik wil niet polariseren, maar het goedgenoegisme is haast een religie geworden. Het opstel dat goed genoeg is om in te leveren. De gebrekkige, artificieel gegenereerde memo die in het bedrijf circuleert, maar wel goed genoeg is. Het politieke compromis dat eruitziet als een draak, maar er nét mee door kan. We zijn in weinig zaken zo ambitieus als in het vermijden van hoge latten. Het verbaast stilaan dat limbo bij ons niet is uitgevonden.

Het goedgenoegisme is haast een religie geworden. Een cultuur waarin we sluipende domheid niet alleen toestaan, maar verwelkomen.

De vraag is dan: hoe komt dat? Een eerste verklaring zit volgens mij in een verkeerd soort gelijkheidsdenken. We hebben gelijkheid verward met gelijkvormigheid. Jarenlang hebben we de collectieve lat lager gelegd, zodat iedereen erover zou kunnen. Niet alleen in het onderwijs, maar overal. Gelijkheid betekent echter niet dat iedereen op hetzelfde ogenblik over dezelfde lat moet. Het betekent dat gelijke gevallen gelijk worden behandeld en ongelijke gevallen ongelijk. Goed onderwijs legt voor iedere leerling een lat die nét buiten bereik ligt, helpt die leerling erover en legt ze daarna hoger. Echt gelijkheidsdenken betekent dus niet dat iedereen over dezelfde lat moet, maar dat iedereen over zijn lat gaat. Iedereen op zijn tippen: de zogenaamd zwakken én de sterken.

Die productive struggle, zoals dat in de literatuur heet, is geen hardvochtigheid. Ze traint hersenen en ambitie. Verwachtingen verlagen beschermt niemand. Het treft vooral wie thuis het minste vangnet heeft. Een correct gelijkheidsdenken zou ervan moeten uitgaan dat ook in kansarme sociaaleconomische milieus briljant potentieel schuilt. Tegen dat potentieel hebben we eigenlijk jarenlang gezegd: laat ook maar. En de knapste koppen? Die hebben we gewoon verwaarloosd. Het collectieve goedgenoegisme belemmert ook emancipatie. Lezen, schrijven en wiskunde zijn geen ouderwetse ballast, maar manieren om aan armoede, conformisme en achteruitgang te ontsnappen. Elke dictator weet dat wie een mak en meegaand volk wil, het de middelen tot zelfstandig denken moet ontnemen. Kennis ontnemen, is sociale mobiliteit ondergraven en de vooruitgang in een samenleving koudbloedig doden.

Vakidiotie

De belangrijkste uitdaging is dan: hoe keren we het tij? Mijn antwoord: vakidiotie. Veel leraren doen hun werk met meesterschap en toewijding. Maar onder druk van het lerarentekort is er soms de neiging om diepgaande vakkennis als nice to have te beschouwen. Zo kunnen zij-instromers een grote meerwaarde zijn, maar niet de vakspecialisten vervangen die hun onderwerp door en door kennen en hun enthousiasme weten over te dragen. Wie het denken wil redden, zal de vakidioten opnieuw de eer moeten toekennen die hen toekomt. De beste wiskundigen krijgen les van cijfervreters, de scherpste denkers van kenners. Een leraar met de grote L die durft uitdagen.