Een bedrijfsleider vroeg me onlangs of ik een mandaat in zijn raad van bestuur wilde opnemen. Ik heb eerder al boardmandaten opgenomen, vaak in een vrijwillige context, of bij jonge organisaties en start-ups. Maar dit ging om een bedrijf van een ander kaliber. Net daarom kwam de vraag onverwacht. Mijn klassieke reflex was hem te vragen: waarom ik? In mijn hoofd waren boardmandaten op dat niveau, zeker in zijn sector, vooral iets voor rijpe veertigers en uitbollende zestigers. 

Zijn antwoord verraste me. “Weet je wel hoe homogeen bedrijven vandaag denken? Hoe weinig er intern nog uitgedaagd wordt? Zeker in raden van bestuur. Hoe kunnen we echt innovatief zijn als we de alleen mensen betrekken die onze manier van werken al jaren toepassen?” 

Elk bestuur gebruikt vandaag grote woorden. Diversiteit, frisse blik, kritische geest, disruptieve innovatie – het hoort tot de standaardretoriek van jaarverslagen en boardpresentaties. ESG-doelstellingen staan in sommige gevallen voor ego, slidedecks en groupthink. Elk bedrijf wil zogezegd een challenger. In de praktijk blijkt het tegendeel. Dat is geen cynisme, maar een waarneming. 

Die waarneming heeft een wetenschappelijke onderbouw. De sociologen Paul DiMaggio en Walter Powell beschreven al in 1983 hoe organisaties onder onzekerheid naar elkaar toe groeien. Ze kopiëren elkaar om onzekerheid te verminderen, legitimiteit te vergroten of succes te kopiëren. Ze hanteren dezelfde frameworks, huren dezelfde consultants in en adopteren dezelfde denkwijzen. Diezelfde dynamiek beschreef psycholoog Irving Janis als groupthink: het fenomeen waarbij een groep zo sterk naar harmonie en consensus streeft, dat kritische vragen verdwijnen. 

Zeker in onstuimige tijden kiezen bedrijven vooral voor zekerheid en het bekende. Terwijl net dat vaak innovatie in de weg staat. Wanneer de wereld om je heen ferm verandert, grijp je angstvallig terug naar de recepten die vroeger werkten om met verandering om te gaan. Maar soms kom je dan te weten dat de oude werkwijze een harnas is geworden waar je je voor je het weet in hebt vastgezet. 

Als het uitdagen van ideeën en het betrekken van mensen uit totaal andere contexten tot innovatie leidt, waarom doen niet alle bedrijven het dan? Omdat innovatief en disruptief denken wat kosten. Het vertraagt soms de vergadering. Het maakt het soms ongemakkelijk voor wie de strategie heeft voorbereid. Het dwingt de CEO een eerder verdedigde positie opnieuw te onderbouwen. 

Een kritische lezer zal nu vast opmerken: “Maar wij hebben toch stevige gesprekken.” Dat kan zeker. Maar weinigen herkennen nog het verschil tussen een gesprek en een debat op het werk. Een gesprek zoekt consensus. Een debat veronderstelt dat meningen keihard mogen botsen zonder dat de relatie beschadigd raakt. Wie observeert, ziet ook in boards overwegend gesprekken. Stemmen worden gehoord, zelden echt tegenover elkaar gezet. 

Hoe vaak maken we ruimte voor echt debat? Voor echte argumentatie en botsende visies. Voor het fundamenteel ter discussie stellen van waar we mee bezig zijn. Agenda’s zitten dicht, beslissingen zijn voorbereid, slides gevalideerd. Hoe professioneler de organisatie, hoe minder plaats voor het oncomfortabele ter discussie stellen, dat past per definitie niet in een tijdslot van vijftien minuten. Hoe fundamenteler de vragen of bezwaren, des te meer worden ze geparkeerd. 

Zijn er dan voorbeelden van bedrijven die wel goed uitdagen? Dat zijn vaak de start- en scale-ups. Omdat die per definitie elke paar weken een cruciale, haast identitaire fase doormaken. Wanneer er nog geen groot huis is gebouwd, is het kijken naar de fundering makkelijker dan wanneer er al een villa van jewelste staat. 

Toch zouden zeker grote bedrijven af en toe wat meer start-upmentaliteit moeten toelaten. In een tijd vol disruptie is elk bedrijf er gebaat bij. Sterker nog: vroeg of laat is elk bedrijf opnieuw een start-up, als de verandering maar groot genoeg is.

Julien De Wit is publicist, ondernemer, eigenaar van het strategisch consultingbureau Thinkahead Inc en onderzoeker bij de denktank Itinera. www.juliendewit.be

Weergave van column in Trends geschreven in eigen naam