Bij elke begrotingsronde hetzelfde ritueel: er wordt geschoven met miljoenen, de kaasschaaf gaat over departementen en politici beloven het magische woord: efficiëntie. In de praktijk betekent dat vaak hetzelfde doen met minder mensen en geld. Overheidsdiensten vertalen dat echter als: wat doen we niet meer gegeven ons budget? Weinig innovatief, die gedachte. Bij de overheid wordt te weinig de vraag gesteld: wat levert ons werk eigenlijk op? Er is op sommige plekken een totaal gebrek aan prestatie- en evaluatiecultuur.

De overheid is geen bedrijf. Een minister beheert publieke belangen, geen aandeelhouderswaarde. Wie zegt dat het land blindelings als een onderneming kan worden bestuurd, dwaalt en maakt de mensen blaasjes wijs. Maar dat mag geen excuus zijn om prestaties niet te meten of te belonen.

Het scherpste parlementslid verdient evenveel als de bankzitter die af en toe komt duwen op de stemknop. Ook in administraties werken bepaalde mensen zich uit de naad, terwijl anderen het absolute minimum doen. Het cliché van de luie ambtenaar is onrechtvaardig voor de gedreven medewerkers. Toch maken inspanning en resultaat nauwelijks verschil voor het budget van een dienst of het loonstrookje van een minister, parlementslid of ambtenaar.

Een prestatiecultuur hoeft niet louter om bonussen te draaien. Niet alles wat de overheid doet, valt in euro's uit te drukken. Maar dat geldt ook voor het werk van CEO's. Prestaties kun je flexibel invullen. Je kunt doelen formuleren rond doorlooptijden, bereikbaarheid, fouten, tevredenheid en beleidseffecten. Beoordeel een communicatieverantwoordelijke op het bereik van een campagne én op de vraag of de doelgroep de boodschap begreep; een projectleider op timing, budget én impact. Niet één cijfer, wel evenwichtige indicatoren en een menselijk oordeel.

Singapore toont dat prestatiegebonden verloning bij de overheid geen theorie is. Ambtenaren en ministers kennen er variabele looncomponenten, gekoppeld aan individuele prestaties en – voor politieke ambtsdragers – nationale sociaaleconomische resultaten. Hoe beter het land presteert, hoe meer de minister verdient. Mooi toch.

Bijna 100 procent van de ambtenaren krijgt steevast een positieve evaluatie. Geen bedrijf in de privé doet dat na.

Daar hoort een evaluatiereflex bij. Die bestaat bij ons onvoldoende. Akkoord, er zijn natuurlijk pro-formaprocedures. Maar bijna 100 procent van de ambtenaren krijgt steevast een positieve evaluatie. Geen bedrijf in de privé doet dat na.

Nu eindigt een publiek project te vaak met de vraag of het is uitgevoerd en het budget besteed. De interessantere vragen volgen zelden: werkte het? Voor wie? Wat kostte elk resultaat? Wat doen we de volgende keer anders? Zonder die feedback wordt beleid een aaneenschakeling van goede bedoelingen. En die zijn geen rendement op belastinggeld.

Natuurlijk kunnen indicatoren ontsporen. Zodra een score een doel wordt, leren mensen vooral de score te halen. Criteria moeten dus transparant, controleerbaar en moeilijk manipuleerbaar zijn. Ze mogen politieke keuzes niet als objectieve wetenschap vermommen. Wat goed beleid is, blijft een democratische en dus erg betwistbare keuze.

Durf evalueren

Het gekke is: partijen beoordelen intern voortdurend prestaties. Wie haalt stemmen, wie beheert de middelen goed, welke campagne werkt? Maar ze worden terughoudend zodra het om belastinggeld gaat. Precies dáár zou verantwoord omgaan met middelen de norm moeten zijn.

Besparen vraagt niet alleen waar de overheid minder kan doen, maar hoe ze met minder méér bereikt. Durf te innoveren en te evalueren. Geef sterke medewerkers verantwoordelijkheid, feedback en erkenning. Stop sneller met zinloze projecten. Beloon vooruitgang en de durf te innoveren. Een overheid wordt niet efficiënter door vaker ‘efficiëntie’ op te schrijven, wel door prestaties ernstig te nemen.