Aan de ontbijttafel lezen we een digitale krant en luisteren we naar muziek via Spotify. We vertrekken naar het werk in een geleasede wagen en wanneer we 's avonds thuiskomen, bekijken we een film op Netflix. Je foto's? Die slaat iCloud voor je op en je documenten bewaar je in Google Drive. We hebben toegang tot alles. Alleen moeten we vaak betalen om erbij te mogen.

Het is de belofte van de abonnementeneconomie: minder bezitten, meer beleven. Geen kast vol platen meer, geen stapels dvd's, geen dure softwarepakketten. Voor een bescheiden maandbedrag ligt de wereld voor je open. Dat is prachtig. Maar het fnuikt ook onze onafhankelijkheid.

Een plaat in de kast blijft spelen wanneer de platenwinkel failliet gaat. Bij een streamingdienst hangt de toegang van een contract af. Zelfs digitaal kopen is niet altijd bezit. Amazon omschrijft de aankoop van een film op zijn platform als een beperkte licentie en houdt rekening met “het wegvallen van de beschikbaarheid”. De onlinekoopknop belooft dus meer zekerheid dan de kleine lettertjes aangeven.

Afhankelijkheid ontstaat zelden met dwang. Gemak volstaat.

De vergelijking met feodaliteit is daarom verleidelijk. De digitale leenheer bezit de infrastructuur, wij betalen pacht en zijn voor veel aspecten van ons leven een vazal. Uiteraard kunnen we vertrekken. Alleen staan onze foto's, afspeellijsten, documenten, herinneringen en routines op zijn grond. Als je opzegt, verlies je meer dan een dienst: je moet een stukje van je leven verhuizen. Afhankelijkheid ontstaat zelden met dwang. Gemak volstaat.

Daar zit ook een onderschatte motor van lifestyle-inflatie. Dat is het geleidelijk stijgen van je uitgaven doordat je meer comfort en luxe als vanzelfsprekend gaat beschouwen, vaak naarmate je inkomen groeit. Daardoor houd je ondanks een hoger inkomen niet noodzakelijk meer geld over.

Dat soort inflatie associëren we vaak met een grotere auto of duurdere vakanties. Maar ze komt evengoed binnen voor 9,99 euro per maand: muziek, series, opslagruimte, sport, nieuws, een app die belooft ons productiever te maken. Elke uitgave is afzonderlijk te verdedigen.

Maar tien abonnementen van 12 euro kosten samen 1.440 euro per jaar. Dat is niet niks. Een tijdelijke bevlieging wordt een vaste kostenpost. En voor je het weet, moet je inkomen voortaan ook het comfort van gisteren onderhouden.

Voor bedrijven is dat een droom: voorspelbare inkomsten, een automatische betaling en klanten die uit gewoonte blijven. Alleen kan dezelfde logica zich tegen hen keren. Wanneer het economisch woelt, wanneer gezinnen moeten besparen, concurreren die diensten allemaal om dezelfde laatste euro. De muziekapp vergelijkt zich met andere muziekapps, maar de klant vergelijkt haar met de sportclub, de krant en de energiefactuur.

Diensteneconomie onder druk

Als de economie sputtert, dreigt het collectieve mes te worden gezet in abonnementen en digitale diensten. We moeten ons daar op macro-economisch niveau van bewust zijn. Vlaanderen heeft bijvoorbeeld een grote diensteneconomie die in lastig economisch vaarwater onder druk kan komen.

Als het economisch harder waait, hebben we voldoende bedrijven nodig die onze weerbaarheid versterken. Bedrijven die woningen bouwen, energie produceren, infrastructuur onderhouden en goederen maken. Die investeringen leveren werk op en vergroten ons vermogen om ook morgen welvaart te creëren.

Digitale diensten hebben daarin hun plaats. Maar een economie kan niet blijven groeien op die poot alleen. Er moet ook iets bij komen waarop al die diensten steunen: betrouwbare energie, goede verbindingen, productiecapaciteit en vakmanschap.

Waar de nice-to-haveproducten onder druk staan, dienen need-to-haves zich aan. En zo wordt ook onze economie van leenman uiteindelijk een leenheer.