Wie neemt er nog echt verantwoordelijkheid tegenwoordig? Wie neemt zijn of haar lot nog echt in handen? En wie neemt er verantwoordelijkheid voor zaken die niet per se zijn of haar schuld zijn?

Het algoritme en de schuldvraag

Ik stelde me die vraag bij het herlezen van Nexus, het jongste boek van Harari. Hij heeft het over sociale media. Wat je daar te zien krijgt, wordt gekozen door een algoritme met één simpele opdracht: jou zo lang mogelijk in de app houden. En wat blijkt? De beste manier om je aandacht vast te houden, is je te bestoken met confronterende of emotionele beelden. Spraakmakende verhalen, emotionele video's en haatdragende berichten passeren de revue. Of ze nu fake news zijn of niet.

Harari maakt een treffende vergelijking. Een hoofdredacteur die morgen zijn voorpagina aan fake news wijdt, heeft een probleem (sorry Bart). Een socialemediabaas die datzelfde fake news een platform geeft, niet. Nochtans bereikt zo'n platform vele miljoenen mensen meer dan de grootste krant.

Dat riep bij mij de vraag op: wat is verantwoordelijkheid eigenlijk? Is die socialemediabaas verantwoordelijk voor de polarisering in onze samenleving, omdat hij zijn algoritmes de vrije loop laat? Is de journalist die clickgeile titels nastreeft verantwoordelijk voor de erosie van het vertrouwen in de media? Is de columnist die af en toe provoceert ook schuldig aan wat er misloopt in de maatschappij?

Verantwoordelijk versus aansprakelijk

Als we het over verantwoordelijkheid hebben, denken we bijna automatisch juridisch. We verwarren 'verantwoordelijk zijn' met 'aansprakelijk zijn'. Juridisch valt die socialmediabaas wellicht niets te verwijten. Maar hij kan nog steeds 'verantwoordelijk' zijn. Er is een verschil tussen 'geen regels overtreden' en 'het juiste doen'. We zijn vaak veel meer verantwoordelijk voor de dingen dan we denken.

De filosofe Hannah Arendt schreef daar interessante dingen over. Dat je maar een klein radertje bent in een groter geheel, ontslaat je niet van verantwoordelijkheid, zei ze. Mensen verschuilen zich vaak achter hun beperkte rol of impact om verantwoordelijkheid te ontlopen. "Ja, maar" klinkt het dan. Terwijl ons gedrag altijd een effect heeft op de ander. Hoe groot of klein ons aandeel ook is.

Daarom: laat ons verantwoordelijkheid nemen weer sexy maken. Naast 'de regeltjes' bestaat er ook zoiets als een moreel kompas. Want wanneer 'verantwoordelijk' en 'aansprakelijk' samenvallen, wordt elke morele vraag plots een juridische. En dan juridiseert de samenleving. Met alle gevolgen van dien. Niet alles wat niet fout is, is daarom goed.