Als de nucleaire wapenwedloop symbool stond voor de Koude Oorlog, dan markeert 5 februari 2026 het definitieve einde van de periode die volgde op het einde van de Koude Oorlog. Op die dag liep het laatste kernwapenverdrag tussen de Verenigde Staten en Rusland af. De wederzijdse nucleaire beperking en ontwapening die het einde van de Koude Oorlog begeleidden en nadien de globalisering mogelijk maakten, is voorbij. Donald Trump trekt de stekker uit het stopcontact, maar deze keer is dat geen bevlieging, maar de erkenning van een nieuwe veelkoppige nucleaire dreiging. 

De strategische kernwapenrealiteit van Amerika is er een van achterstand en gevaar. Na meer dan een kwarteeuw Poetinregime heeft Rusland zowel kwantitatief als kwalitatief een voorsprong genomen in nucleaire wapencapaciteit en -technologie. Tegelijkertijd bouwt China koppig een eigen nucleair wapenarsenaal uit. Al sinds het presidentschap van Barack Obama geldt het devies dat Amerika niet langer één maar twee nucleaire grootmachten tegelijk moet kunnen confronteren en dat het daarom fors moet herbewapenen. Onder president Joe Biden werd een decennialang programma goedgekeurd dat zowel kernkoppen, raketten, duikboten als lanceervliegtuigen wil moderniseren. Trump trekt die lijn door, met een nucleaire herbewapening van bijna 1.000 miljard dollar in een periode van tien jaar. 

Een terugkeer naar duurzame en gemeenschappelijke beheersing en ontwapening vergt drie zaken: een voldoende evenwicht in de respectieve nucleaire capaciteiten van de grootmachten, een stabiele wereldorde en een gemeenschappelijk institutioneel kader om te onderhandelen en af te dwingen. Niets van dat alles ligt in het verschiet. China wil vooral nog zijn achterstand inhalen, net als Amerika. Rusland wil vooral zijn voorsprong behouden. Zolang Oekraïne en Taiwan geen gedragen eindoplossing hebben, zullen er geopolitieke spanningen heersen in plaats van stabiliteit. Tussen Amerika, Rusland en China is er zelfs nog geen begin van een diplomatieke driehoeksrelatie over nucleaire wapens. 

De nieuwe kernwapenwedloop wordt ook opgezweept door nieuwe technologie. Nucleaire ontwapening start vanuit een gegarandeerde wederzijdse nucleaire afschrikking. Dat vergt niet alleen een convergentie van wapencapaciteit, maar ook van de technologie die de grootmachten zichtbaarheid, voorspelbaarheid en het vermogen tot defensieve reactie geven bij een eventuele aanval door een tegenstander. De doorbraak van hypersonische raketten, van artificiële intelligentie (AI) en van ruimtewapens tegen satellietcommunicatie, ondermijnt dat allemaal. De ruimte wordt gemilitariseerd, Amerika wil een ruimteschild, AI wordt een potentieel massavernietigingswapen. Zolang die ontwikkelingen geen gemeenschappelijke geopolitieke bedding krijgen, wil iedereen vooral de technologierace winnen. 

En dan is er de harde realiteit van oorlog en conflict. Zoals Rusland in Oekraïne laat zien, zoals Noord-Korea aantoont, zoals Iran illustreert: een nucleaire wapencapaciteit geeft een enorme machtshefboom. Schurkenstaten, machtshongerige regimes of kwetsbare landen verlangen om uiteenlopende redenen naar hun eigen nucleaire afschrikking. Zelfs het pacifistische Europa twijfelt aan de garantie van de Amerikaanse nucleaire paraplu en wil meer veiligheidsautonomie met Europese nucleaire wapens. Die trend naar nucleaire proliferatie kan maar stoppen door een concert van de grootmachten, maar verergert juist de wapenwedloop tussen die grootmachten. 

Peperdure investeringen, straatprotesten, gevaar van escalatie en ongelukken: de symptomen van een nucleaire wapenwedloop zijn bekend. Een nieuwe wereld zal met die risico’s moeten leren omgaan, ondanks een grotere verdeeldheid en complexiteit dan tijdens de Koude Oorlog.

Marc De VosDe auteur is co-CEO van de denktank Itinera, strategieconsultant en doceert aan de UGent. www.marcdevos.eu