Wat hebben de Benelux Unie, de Visegrádgroep, de Weimardriehoek, de Hanzeliga, de Zuinige Vier, de Boekarest Negen, het Driezeeëninitiatief, de Mediterraanse Negen en de E6 gemeen? Het zijn groepen van EU-landen die nauwer samenwerken – op het vlak van economische integratie, begrotingsbeleid, veiligheid, migratie, defensie, industriebeleid en strategische autonomie — buiten het kader van de Europese Unie om.

Hetzelfde gebeurt via de Noordzeecoalitie, de Noordse-Baltische Acht, het Europees Interventie-initiatief, de Gezamenlijke Expeditionaire Strijdmacht, de Rammstein-groep, de Coalitie van Bereidwilligen en het NAVO-ondersteuningscommando voor Oekraïne. Stuk voor stuk informele samenwerkingsverbanden, vooral in veiligheid en defensie, en ook met niet-EU landen zoals het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, Canada, Japan en Australië.

Sommige van die initiatieven zijn oud, sommige hebben een regionale focus, sommige hebben hooguit een diplomatiek bestaan, andere zijn recent en vooral door crisis en oorlog gedreven. Ze tonen een dynamisch Europa van meerdere snelheden, van clusters en netwerken. Binnen de Europese Unie zelf zijn ook netwerken. De eurozone omvat 20 van de 27 EU-lidstaten, het Europees Unitair Patent 17. De Schengengroep voor vrije personenmobiliteit beslaat een meerderheid van EU-landen en enkele niet EU-landen. En er zijn de “opt-outs” die EU-lidstaten toestaan aan de zijlijn te staan in plaats van de hele EU te verlammen – denk aan Hongarije onder Orbán.

Maar dat alles verbleekt in het niets met wat deze week op een informele EU-top in Cyprus op tafel ligt. De Europese Commissie lanceert er de “One Europe, One Market Roadmap”, een poging om langlopende hervormingsplannen te bundelen. Inhoudelijk geen verrassingen: deregulering, een kapitaalmarktunie en de digitale euro, een handelsgeopolitiek voor Europese autonomie, een versterkte energiemarkt voor veiligheid en betaalbaarheid, en een pakket voor Europese technologiesoevereiniteit in onder andere AI en chips.

De verrassing ligt in het opleveringsplan: bindend, meetbaar en strak getimed richting een algemene deadline van eind 2027. Voor elk voorstel komen er kwartaaldeadlines. Een permanente stuurgroep van de Commissie, het Europees Parlement en de Europese Raad moet de voortgang bewaken. En de kers op de taart: als lidstaten dwarsliggen, komt “versterkte samenwerking” op tafel: een formele procedure waarbij minstens negen lidstaten, onder de paraplu van de Unie, voortdoen terwijl andere landen toekijken. Een nieuwe “coalitie van bereidwilligen” wordt dan geïnstitutionaliseerd binnen de EU.

Als dat allemaal landt, zien we voor ons de toekomst van een vernieuwde Europese Unie. Aan de bovenkant een mini-EU van lidstaten die doorpakken met een feitelijke Europese federalisering voor geopolitieke en geoeconomische macht. Aan de onderkant de wachtkamer van kandidaat-lidstaten en een groep van strategische partnerlanden zoals Oekraïne, het Verenigd Koninkrijk en Turkije. Allemaal deel van de “Europese Politieke Gemeenschap” die in 2022 werd opgericht na de Russische invasie van Oekraïne, allemaal verbonden met de Europese Unie op het vlak van veiligheid en defensie. En tussenin een middengroep van EU-lidstaten die blijven waar ze zijn, terwijl de EU-instellingen zelf veel nauwer als een drievuldige eenheid moeten functioneren.

Om dat Europa met drie snelheden te doen werken, zijn nog grote beslissingen nodig: over de geopolitieke relatie met China, de Verenigde Staten, Rusland en de NAVO – met name. Maar als we die richting uitgaan, kunnen we die vragen minstens op tafel leggen. Benieuwd of een kerngroep van landen daar dan uitgeraakt. En of België daarbij aan de tafel zal zitten. Dat lijkt mij alvast een absolute must.

Marc De Vos is co-CEO van denktank Itinera, strategie consultant en doceert aan de UGent. www.marcdevos.eu 

Weergave van column in Trends, geschreven in eigen naam.