Decennialang betekende de Europese integratie het einde van de Duitse geschiedenis. Via Europese mensenrechten, het gedeelde NAVO-lidmaatschap, de interne markt en de uitbreiding van de Europese Unie stond Duitsland in het hart van een gemeenschappelijk Europa dat ervoor zorgde dat Duitsland nooit meer – in de woorden van Henry Kissinger – te groot voor Europa en te klein voor de wereld zou worden.

Onder Helmut Kohl piekte de versmelting van het naoorlogse Duitsland met het naoorlogse Europa in het einde van de Duitse mark en de invoering van de euro als de politieke prijs voor de Duitse hereniging. Vanaf toen ging het bergaf. Angela Merkel bouwde Duitse economische groei op strategische Europese verzwakking: Russische energie en handel met China. Na de invasie van Oekraïne kondigde Olaf Scholz een Zeitenwende af – een historisch kantelpunt – en zijn opvolger Friedrich Merz ontketende een heuse herbewapeningsgolf. Maar geen van beiden deed wat Kohl zou hebben gedaan: de Duitse militaire macht herstarten als de kern van een geïntegreerde Europese defensie.

‘Made for Germany’ is nu de slogan voor een industriële wederopbouw die Duitsland tot de leidende defensie-industriële en technologische macht van het continent moet maken. Tegen het einde van dit decennium zal Duitsland evenveel aan defensie uitgeven als Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk samen. In werkelijkheid is het Duitse overwicht nog groter, want niet bezwaard met de kosten van een eigen nucleaire afschrikking. Intussen komt er geen Frans-Duits gevechtsvliegtuig van de volgende generatie (FCAS), geen Duitse steun voor een door Frankrijk geleide Europese AI-soevereiniteit, maar wel veel Duits verzet tegen een verhoging van de EU-begroting in de nabije toekomst.

Overwinning van radicaal-rechts

Dan volgt de verpletterende overwinning van de radicaal-rechtse Alternative für Deutschland (AfD) in Saksen-Anhalt. Dat is potentieel een nieuw Duits kantelpunt, ditmaal cultureel – over de Duitse schuld en verantwoordelijkheid voor de Tweede Wereldoorlog en over de oude (Oost-)Duitse traditie van verstandhouding met Rusland. Anderzijds versterkt de opmars van de AfD electoraal wat beleidsmatig al verworven is: een Duitsland dat zijn nationale belang meer verwezenlijkt ziet door méér Duitsland, in plaats van méér Europese Unie.

We moeten de realiteit onderkennen. Duitsland engageert zich al enige tijd minder voor verdere Europese integratie. Het Duitse beleid is steeds meer gericht op het engere nationale belang, waardoor Duitsland zijn machtspositie binnen Europa versterkt. Of AfD nu wel of niet gaat regeren, haar ideeën zullen doorsijpelen in het politieke discours en haar opmars zal wegen op de Duitse politiek, ook inzake de financiering van Oekraïne en het weerstaan van Russische agressie. Het succes van de partij in eigen land kan bovendien radicaal-populistische bewegingen elders in Europa vergroten en legt zo een tijdbom onder de nabije politieke toekomst van de Europese Unie.

Kunnen andere Europese landen het risico nemen afhankelijk te worden van een door Duitsland geleide defensie, als Duitsland politiek minder betrouwbaar wordt?

Dat alles doet de oude ‘Duitse kwestie’ opnieuw opduiken: hoe kan de Duitse macht worden ingepast in een stabiele Europese orde? Kunnen andere Europese landen het risico nemen afhankelijk te worden van een door Duitsland geleide veiligheid en defensie, als Duitsland politiek minder betrouwbaar wordt?

Dat is een dilemma. Maar dat zou het niet mogen zijn. Zonder Duitsland vermag Europa weinig tegenover Rusland, China of Amerika; maar zonder Europa kan Duitsland zelf evenmin realistische machtsaanspraken koesteren. Uiteindelijk zal de rest van Europa niet voor Duitsland kiezen als het Duitsland niet vertrouwt. Ook dat is de realiteit. Maar zoals de Brexit-saga ons heeft geleerd, is de vraag of het politieke bedrijf de fantasie boven de realiteit zal verkiezen. Dat is misschien wel de echte Duitse kwestie – een kwestie voor Duitsland zelf.

Weergave van column in Trends, geschreven in eigen naam.